ژنتیک کبوتر (بخش سوم)

به قلم: حمید ضیا.

در ادامه‌ی مبحث ژنتیک بدون مقدمه به ژن پخش یا یکدست (Spread) می‌پردازیم.

ژن پخش یا یک‌دست (Spread) با علامت ژنتیکی‌ (S):

با اینکه این ژن در بین کبوتر‌ها بسیار رایج است اما کم و بیش ناشناخته می‌باشد. بسیاری از کبوتربازان ژن زاغ را با هما دودی (رنگ عکس بالا) یکی‌ نمی‌دانند. یا دم‌سبز را با دم‌سیاه یکی‌ می‌دانند. همانطور که قبلاً گفتیم حدود ۶۰ سال پیش آقای دکتر هلندر (w. F. Hollaner) چنین گفته است: رنگ‌دانه‌ها در پر به دو صورت آمده‌اند: یا در پر پخش شده‌اند مانند خط‌ها روی بال و یا در پر گیر کرده‌اند (مخفی‌ مانده‌اند) مانند بقیه‌ی بدن. مثلاً در مورد کبوتر سبز، در جایی که رنگ‌دانه‌ها پخش شده‌اند آن‌ها نور را جذب می‌کنند و ما آن‌ها را سیاه می‌بینیم و در جایی که در پر گیر کرده‌اند انعکاس نور بیشتر است و ما آن‌ها را خاکستری می‌بینیم.

حالا ژن جهش پخش این سیستم را به کلی به هم می‌زند. یعنی‌ این ژن تمامی رنگ‌های گیر کرده در تک‌تک پر‌ها را آزاد می‌کند و در کل پر‌های رنگی‌ به طور یک‌دست پخش می‌کند.

فکر می‌کنید که گنجه شما پر از سبز است و به زاغ احتیاج دارد؟ کافی است که یک زاغ را گرفته و با هر سبز یا زاغ‌سبزی از جنس مخالف جفت کنید. از آنجایی که ژن پخش یک ژن غالب است که به جنسیت بستگی ندارد شما تعدادی جوجه زاغ خواهید داشت. اگر زاغ شما هتروزایگوت باشد (فقط یک ژن پخش به همراه داشته باشد) نیمی از جوجه‌ها زاغ خواهند شد و اگر هوموزایگوت باشد (حامل دو ژن پخش باشد) تمامی جوجه‌ها زاغ خواهند شد. همین کار را می‌توانید در مورد دم‌سیاه، شازده سیاه، قاره سیاه، و پشت سیاه بکنید. و اگر می‌خواهید این کار را با قهوه‌ای انجام بدهید دقیقاً همان مراحل را طی کنید. یعنی‌ یک قهوه‌ای یک‌دست را با پیس‌های خود جفت کنید و یا یک هما خاکی (در بین کبوتران ایرانی‌ کم‌تر پیدا می‌شود) را با قرمز‌های‌تان جفت کنید. و یا اگر هیچ‌کدام از این‌ها را ندارید می‌توانید از زاغ استفاده کنید اما باید حواس‌تان به جنسیت آن‌ها باشد زیرا که زاغ داری رنگ‌دانه‌های متفاوتی است. به این ترتیب با وارد کردن خون زاغ، شما فقط ژن پخش را وارد کبوتر‌های قرمز یا پیس قهوه‌ای خود می‌کنید و بعد از چند نسل می‌توانید (با رعایت اصول غالب و مغلوبی یا هوموزایگوت، هتروزایگوتی) سرکه‌ای یا قهوه‌ای یا خاکی در بین کبوتر‌های‌تان داشته باشید. به نظر من این یکی‌ از چیزهایی است که جوجه‌کشی‌ با دانستن علم ژنتیک را لذت‌مند‌تر می‌کند.

سفید (z):

فکر می‌کنید که قرمز یا قرمز مغلوب سر گیج کننده هستند، پس سفید را چه می‌گویید؟ بگذارید قبل از هر چیزی این مسئله را برای‌تان روشن کنیم که «سفید، رنگ نیست». بعضی‌ می‌گویند که اگر سفید رنگ نیست پس چیست؟ سفید در حقیقت نبود ملانین یا رنگ‌دانه در پر است. این رنگ‌دانه‌ها هستند که پر را رنگ می‌کنند و وقتی‌ که حضور نداشته باشند سفید بروز می‌کند. این تغییر در مراحل مختلف از جنین گرفته تا جوجگی می‌تواند اتفاق بیفتد، به این صورت که به هر دلیلی‌ یا رنگ در پر تولید نمی‌شود و یا رنگ دانه‌ای وجود ندارد که رنگ را تولید کند. همه ما این را تجربه کرده‌ایم که بعضی‌ از جوجه‌های ما بعد از لک رفتن به کلی‌ سفید شده‌اند. این همان نبود ملانین رنگ یا رنگ‌دانه است.

یک کبوتر قرمز را در نظر بگیرید، به صورت نرمال اگه همه‌چیز درست باشد رنگ‌دانه‌ها به کار خود می‌پردازند و رنگ قرمز را تولید می‌کنند. حال اگر این قرمز ما در کد‌های ژنتیکی‌‌اش حامل یک نوع ژن جهش که مانع بروز این رنگ‌دانه‌ها بشود و یا در کار آن‌ها تغییر بوجود بیاورد باشد، ما سفید خواهیم داشت. ما به این نوع سفید، سفید مغلوب می‌گوییم (Recessive White با علامت ژنتیکی‌ z).

حالا در نظر بگیرید که یک جوجه سرور که حامل ۲ ژن سفید است وقتی‌ که پر در بیاورد، سفید خواهد بود. در ظاهر این سفید با سفید اولی‌ که از قرمز بدست می‌آید هیچ فرقی‌ نمی‌کنند اما در زیر پر‌های سفید هر دوی آنها رنگ دیگری نهفته است.

اگر شما کبوتر سفیدی دارید و می‌خواهید بدانید که این کبوتر در اصل چه رنگی‌ دارد، آن را با یک سبز که مطمئنأ حامل ژن سفید نیست جفت کنید. جوجه‌های این جفت، رنگ اصلی‌ کبوتر سفید شما را معلوم خواهند کرد.

ژن سفید مغلوب یکی‌ از راه‌هایی است که ما می‌توانیم سفید تولید کنیم. راه‌های دیگری هم وجود دارند. یکی‌ از این راه‌ها ۲ یا ۳ مرحله‌ای است. یک کبوتر قرمز را در نظر بگیرید که حامل ژن سفید مغلوب نیست. یادآوری می‌کنم که قرمز دارای تیزه‌ها و نوک دم خاکستری می‌باشد و دلیل آن هم همانطور که می‌دانید این است که رنگ‌دانه‌ها در اثر دخالت ژن خاکی نتوانسته‌اند آن رنگ قرمز یک‌دست را در تیزه‌ها و نوک دم بوجود بیاورند. کبوتر بعدی ما کله‌برنجی یا کله‌خال‌سبز یا دم رش (stork-marked) است. این کبوتر در حقیقت یک کله‌دم سبز یا سوسکی سبز می‌باشد که حامل دو ژن (هوموزایگوت) سوسکی است (Grizzle)*. رنگ‌دانه‌های این کبوتر مانند سفید مهر از مداخله‌ی ژن سفید در امان نیستند اما نه به شدت سفید مهر. حال‌ اگر کبوتر ما حامل یک ژن سوسکی باشد ما یک سوسکی پر خال خواهیم داشت. یعنی‌ در حقیقت سوسکی و دست پری یا دم‌رش هر دو یکی‌ هستند فقط سوسکی پر خال حامل یک ژن سوسکی و دست پری یا دم‌رش حامل دو ژن سوسکی هستند.

*کبوتران ایرانی‌یی که حامل این ژن هستند عبارتند از: دم‌رش، کله‌برنجی، کله‌دم سیاه، کله‌دم سبز، دم سیاه، دم سبز، سینه‌دم سیاه غیر مهر، سوسکی سیاه، سوسکی سبز، پلنگ و خال سیاه یا خال سبز.

اجازه بدهید که کبوتر اول که قرمز بود را با کبوتر دوم که کله برنجی یا دم رش (حامل دو ژن سوسکی) است مخلوط کنیم. ژن سوسکی تولید رنگ‌دانه‌ها را در بدن پرنده به هم می‌زند و از طرفی‌ قرمز نیز باعث می‌شود که تولید رنگ‌دانه‌ها در دست‌پر‌ها و دم متوقف شود. حاصل این ترکیب به دلیل اینکه کار رنگ‌دانه‌ها مختل شده است کبوتر سفید می‌باشد. تنها فرقی‌ که این نوع سفید با سفید مهر مغلوب دارد این است که چشم‌هایش معمولاً (نه لزوماً) رنگی است، که بر خلاف سفید مهر مغلوب که چشم‌هایش سیاه می‌باشد است.

ژن‌های دیگری نیز هستند که کار رنگ دانه‌ها را مختل می‌کنند. ما می‌توانیم این ضد رنگ‌دانه‌ها را به کبوتر‌های خود اضافه کنیم و سفید تولید کنیم. متأسفانه این ژن‌ها در کبوتر‌های ایرانی‌ بسیار کم‌یاب هستند. فقط دوستانی که کبوتر‌های مسافتی دارند ممکن است با این ژن‌ها بر خورد کرده باشند.

متأسفانه وقتی‌ که کار به سفید می‌رسد علم ژنتیک از جواب دادن به خیلی‌ از سوالات معذور می‌گردد. زیرا که ژن‌های بسیاری وجود دارند که در اثر ترکیب کردن آن‌ها سفید بوجود می‌آید. برای مثال ما از جفت کردن شازده با پشتدار می‌توانیم در نهایت تعجب سفید مهر بکشیم. یا از ترکیب گرگی مسی و زاغ یک نوع دودی (جهنمی مانند) که شبیه به سفید است بوجود بیاوریم.

سرور (St):

• تاریخچه‌ی سرور:

به جرئت می‌توان گفت که قدمت سرور به قدمت کبوتر اهلی برمی‌گردد. این ژن جهش از قدیمی‌ترین ژن‌های کبوتر است. این جهش در اکثر نژاد‌های کبوتران وجود دارد. از قدیم سرور یکی‌ از زیبا کننده‌های گنجه هر کبوتربازی بوده است. زیرا با نگاه کردن به بعضی‌ از نژاد‌های سرور می‌توانیم ترکیبی‌ از سه رنگ و حتی بیشتر را در یک پر ببینیم، که این خود هر بیننده‌ای را حیرت‌زده می‌کند. بسیاری از کبوتربازان به دلیل اینکه این کبوتر از زیبایی فوق‌العاده‌ای برخوردار است، آن را تزئینی پنداشته و به قدرت پرش آن اطمینانی ندارند. در صورتی که رنگ کبوتر هیچ ارتباطی‌ به قدرت پرش آن ندارد، یا حداقل علم از ارتباط آن بی‌‌اطلاع است. از طرفی‌ دیگر بعضی‌ از کبوتربازان به پرش بی‌نظیر این کبوتر و قدرت آن ایمان دارند. به هر حال سرور نیز از این امر مستثنی نبوده است و همانند هر رنگ و نژاد دیگر خوب و بد دارد و هر کبوتربازی مقیاس قضاوتش را بر اساس آنچه تجربه کرده است می‌گذارد. سرور از نظر علمی‌ به دو دسته کلاسیک و غیرکلاسیک تقسیم می‌شود. در لابلای این مقاله سعی‌ خواهیم کرد که عکس‌هایی از هر دو مدل را بگذاریم تا مطلب بیش‌تر و بهتر تفهیم شود.

• تفهیم سرور در سه مرحله‌ی ساده:

۱- سرور یک ژن غالب مرتبط به جنسیت است که تداخل در کار رنگ‌دانه‌ها بوجود می‌آورد. در کنار به هم زدن کار رنگ‌دانه‌ها کار‌های دیگری هم می‌کند و آلل‌های زیادی هم دارد که اکنون مهم نیستند. تنها چیزی که ما نیاز داریم بدانیم این است که جوجه‌های سرور کلک (پشم‌های زرد رنگی‌ که بعد از بیرون آمدن از تخم تمام بدن آن را پوشنده است) کوتاه هستند (Short-Downed*).

*جوجه‌های کبوتر بعد از بیرون آمدن از تخم دارای کلک‌های متفاوتی هستند که Short-Downed یکی‌ از آن‌هاست. شناخت انواع مختلف کلک‌ها به شما در تعیین ژن و رنگ جوجه‌ها کمک خواهد کرد.

این واقعیت که ژن سرور یک ژن مختل کننده‌ی کار رنگ‌دانه‌هاست به این معنی است که این ژن رنگ را از رنگ‌دانه درمی‌آورد و آن را به پر‌های رشد کرده می‌‌افزاید. به همین دلیل وقتی‌ که پرهای جوجه سرور شما نوک می‌زند به جای اینکه مثلاً سبز باشد تقریباً سفید رنگ است. و به مرور زمان اینطور به نظر می‌رسد که این ژن در بعضی‌ نقاط خاموش شده است و یا به حالت کبوتر سبز برگشته است و بعد از مدتی‌ در این نقاط دوباره روشن شده است و به فعالیت و تولید رنگدانه پرداخته است. این روند بعد از هر بار لک رفتن در نقاط مختلف ادامه پیدا می‌کند و سرور تیره‌تر می‌گردد؛ به طوری که یک سرور پیر امکان دارد که یک کبوتر معمولی دیده شود.

۲- یکی‌ از بزرگ‌ترین سر گیج کننده‌ها در کبوتربازی طرز استفاده از کلمه‌ی سرور است. ما از این کلمه به صورت سنتی یا علمی‌-ژنتیکی‌ استفاده می‌کنیم که هر دو معنی‌ و مفهوم جداگانه‌ی خود را دارند. این مسئله وقتی‌ گیج‌کننده می‌شود که یک نفر از معنی‌ سنتی و کبوتربازی آن و دیگری از معنی‌ علمی‌ آن استفاده می‌کند.

کسی‌ که از سرور علمی‌ صحبت می‌کند مرحله اول مد نظرش است. از نظر او سرور یک ژن جهش مانند ژن‌های دیگر است و این ژن را می‌توان به هر رنگی‌ از هر نژادی اضافه کرد حتی اگر اضافه کردن این ژن به آن نژاد به خاطر استاندارد‌هایش ممنوع باشد.

حال کسی‌ که در جرگه‌ی کبوتربازان است و از سرور حرف می‌زند، منظورش یک نژاد مجزا از دیگر نژادهاست و یا منظورش فقط سرور موجود در یک نوع نژاد است مثل سرور در کبوتر‌های شیرازی یا جنوبی که بیشتر حالت نقش دارند تا پرش. و به علت قدمت و تاریخی‌ بودن این کبوتر خیلی‌ از کبوتربازان سرور‌های دیگر را سرور نمی‌دانند و فقط همان سرور کلاسیک را سرور (سروری که ما به اسم سرور آتشی می‌شناسیم.) به حساب می‌آورند.

هرطور که حساب کنید سرور ژنیست که در تمام نژاد‌ها کم‌و‌بیش یافت می‌شود. چه بخواهیم چه نخواهیم این ژن ترکیب رنگی‌ فوق‌العاده وسیعی دارد و زیبایی آن از رنگ به رنگ تغییر می‌کند.

۳- سرور را می‌توان به هر یک از سه رنگ اصلی‌ اضافه کرد. شما از ترکیب سرور با هر یک از این‌ها می‌توانید، سرور هما (از ترکیب با قرمز) یا سرور سبز (از ترکیب با سبز) و یا سرور آتشی خط‌دار (از ترکیب با سرکه‌ای) بوجود بیاورید. یا حتی اگر سرور را با هر یک از طرح‌های مبحث قبلی‌ ترکیب کنیم، سرور‌های آن طرح مزبور را خواهیم گرفت. ژن سفید مغلوب یکی‌ از فاکتورهایی است که ژن سرور را می‌پوشاند. بدین معنی‌ که اگر سرور را با سفید مغلوب تن کنیم جوجه‌ها سفید خواهند شد اما کلک بعضی‌ از آنها بعد از بیرون آمدن از تخم کوتاه خواهد بود (این به این معنا نیست که به محض دیدن جوجه کلک کوتاه نتیجه بگیرید که ژن سرور دارد، زیرا که می‌تواند فاکتور‌های دیگر سفید باشد.). جوجه‌ای که نتیجه پیوند سرور با سفید مغلوب باشد در صورتی که کلک آن کوتاه باشد حامل ژن سرور است. اگر این جوجه سفید حامل ژن سرور را با سفید غیر مغلوب (معمولاً چشم رنگی‌) جفت کنیم، به ما تعدادی جوجه‌های سرور مطابق قانون ارتباط جنسی‌ خواهد داد.

ژن سرخ مغلوب بیشتر از خیلی‌ ژن‌های دیگر از جمله ژن پخش، ژن طرح و ژن رنگ را می‌پوشاند. اما همه‌ی قسمت‌های سرور را نمی‌‌پوشاند. سرور قرمز مغلوب با هر نوع کبوتر سبز یک نوع سرور تولید می‌کند که بسیار زیباست. این نوع سرور دارای زمینه زرد و خال‌های قرمز پررنگ است (DeRoy).

عکس A یک سرور زرد (DeRoy) نر و B سرور زرد ماده (Dilute DeRoy) که کم‌رنگ‌تر از نر است را نشان می‌دهد. اسم ژنتیکی سرور زرد نر که در بالا آماده «سرور هتروزایگوت/قرمز مغلوب هوموزایگوت» است.

سرور قرمز مغلوب را می‌توان با قرمز معمولی و یا قهوه‌ای یا سرکه‌ای نیز مخلوط کرد که رنگ‌های جالبی‌ تولید می‌کنند.

ترکیب ژن سرور با ژن پخش نیز جالب می‌شود. اگر سرور را با زاغ ترکیب کنیم حاصل کار زمینه‌ی خاکستری کم‌رنگ با خال‌ها یا رگه‌های سیاه خواهد شد که با گذشت زمان که پرنده پیر‌تر می‌شود خال‌های سیاه بیشتر می‌شوند. از ترکیب سرور با قهوه‌ای پخش که نوعی سرکه‌ای است می‌توان سرور با زمینه خاکی و خال‌ها یا رگه‌های قهوه‌ای گرفت.

آنچه ما از سرور می‌بینیم نه فقط به سرور بلکه به ژن‌های دیگر هم بستگی دارد. ما می‌توانیم چندین فاکتور و ژن را با یکدیگر تلفیق کنیم و رنگ‌های جالبی‌ مثل سرور بخارا بدست بیاوریم (عکس زیر).

خلاصه:

۱- سرور یک ژن برهم‌زننده‌ی رنگ‌دانه است که به جنسیت بستگی دارد (Sex-Linked Depigmenting Mutation).

۲- علاقه‌مندان کبوتر از کلمه‌ی سرور به دو طریق استفاده می‌کنند: استفاده‌ی ژنتیکی‌ و استفاده‌ی کبوتربازی.

۳- سرور را می‌توان به هر رنگ و نژاد از کبوتر اضافه کرد. با این‌حال دیگر ژن‌ها و فاکتور‌ها نیز در این ترکیب دخیل هستند.

توضیحات تکمیلی:

وقتی‌ که می‌گوییم سرور یک ژن غالب است که به جنسیت بستگی دارد، منظورمان این است که:

– ماده سرور X نر غیر سرور = همه جوجه‌های نر سرور و همه جوجه‌های ماده غیر سرور.

– نر سرور هتروزایگوت (تقریباً تمامی‌ سرور‌ها اینچنین هستند) X ماده غیر سرور = ۵۰% جوجه‌های نر و ماده سرور و ۵۰% جوجه‌های نر و ماده غیر سرور.

– نر سرور هوموزایگوت (توصیه نمی‌شود*) X ماده غیر سرور = تماماً جوجه‌ها سرور.

*اگر ما دو سرور را با یکدیگر جفت کنیم جوجه‌های آن‌ها هوموزایگوت می‌شوند یعنی‌ حامل دو ژن سرور می‌شوند. اما به دلیل اینکه جفت کردن دو سرور با یکدیگر ۲۵% سفید مهر و یا جوجه‎‌هایی با بینایی ضعیف یا کور می‎‌دهد و همچنین خیلی‌ از جوجه‌ها داخل تخم قبل از شکاندن تخم می‌میرند، توصیه نمی‌شود.

متن زیر ترجمه‌ی نوشته‌ای از دکتر آکسل سل (Dr. AXEL SELL) در مورد سرور است:

یکی‌ از پرچالش‌ترین کار‌ها در کبوتربازی تولید سرور خوش رنگ است. سروری که به آن کلاسیک می‌گویند. خوشبختانه با پیشرفت علم ژنتیک ما از ترکیب‌های موجود و ساختار رنگ سرور کلاسیک یا حتی غیرکلاسیک به خوبی‌ مطلع هستیم. اگر ما این قوانین را تابع باشیم به راحتی می‌توانیم بهترین سرور‌ها را به وجود بیاوریم.

اولین چیزی که باید در ذهن‌مان داشته باشیم این است که کشیدن سرور از کبوترهایی که ژن و فاکتور‌های سرور را ندارد غیر ممکن است (یعنی‌ برای کشیدن سرور حداقل به یک به سرور احتیاج است). دوماً هیچ‌وقت سرور را با سرور جفت نکنیم.

برای تولید سرو‌های خوش‌رنگ، به یک سرور و یک غیر سرور احتیاج داریم. اگر هدف ما تولید سرور کلاسیک است، باید سرور را با KITE یا AGATE جفت کنیم. KITE در حقیقت همان زاغی است که به نظر زنگ زده می‌آید و یک نوع رنگ قرمز غلیظ روی پر‌هایش را پوشانده است. AGATE یک نوع زرد است که در روی بال‌هایش پولک‌های سفید دارد. در بعضی‌ مواقع به صورت زرد یک دست نیز یافت می‌شود.

در این عکس به خوبی یک زاغ برنزی یا مسی (Kite) دیده می‌شود. به سرخی روی بال‌ها دقت کنید، این فرق بین زاغ معمولی و این نوع زاغ است.

مسلماً ژن سرور در سرور یافت می‌شود. از آنجایی که این ژن غالب و هتروزایگوت است به صورت نهفته وجود ندارد. یعنی‌ اینکه کبوتر شما یا سرور است که آن را به وضوح می‌توان دید و یا سرور نیست. کبوتر دیگری که ژن سرور دارد، سرور زرد (DEROY) است. این کبوتر زمینه زرد دارد با خال‌هایی پررنگ. از نظر ژنتیکی‌ سرور زرد در حقیقت همان کبوتر زرد است که ژن سرور دارد. می‌توان این ژن را در بقیه‌ی انواع سرور‌ها پیدا کرد که به لحاظ کمبود رنگ زمینه به آن‌ها غیر کلاسیک می‌گویند. با اضافه کردن سرخ مغلوب به این نوع سرور‌ها می‌توانیم سرور کلاسیک تولید کنیم.

KITE و AGATE رنگ‌دانه‌های مرتبط هستند که ژن سرور ندارند. اما در تولید سرور خیلی‌ مهم هستند. در حقیقت KITE همان زاغ‌سبز پر است که ژن BRONZE -KITE یا مسی دارد. به همین دلیل رنگ مسی یا برنز بر روی سینه، شاهپر‌ها و دم آن قابل توجه است. در ضمن یک ژن هتروزایگوت قرمز مغلوب را هم حمل می‌کند و بعضی‌ وقت‌ها حامل یک ژن سوسکی (GRIZZLE) نیز می‌باشد. حال AGATE را می‌توانیم یک نوع KITE به حساب بیاوریم با این تفاوت که هوموزایگوت قرمز مغلوب است. فراموش نشود که AGATE به دو صورت قرمز و زرد که کم‌رنگ (DILUTE) قرمز است وجود دارد.

در جدول زیر به بررسی حالت‌های مختلف ترکیب سرور کلاسیک و سرور زرد (DEROY) با KITE یا AGATE می‌پردازیم.

دو عکس زیر از یک سرور است که سمت چپ آن با سمت راستش فرق دارد. این یکی‌ از اختلالات ژنتیکی‌ است که به ندرت پیش می‌آید.