به قلم: حسین-اص.
در مورد اصلاحنژاد به کمک همخونی مطالب تئوریک زیادی گفته شد. در اینجا قصد دارم برنامهای کاربردی برای اصلاحنژاد معرفی کنم. هدفم این است که شما روح حاکم بر روشهای اصلاحنژاد را درک کنید و بفهمید که استراتژی اصلاحنژاد چیست و چگونه عمل میکند.
ابتدا نکات مهم مطالب گفته شده قبلی را مرور کنیم:
۱- تمام صفاتی که کبوتر دارد تحتتاثیر دو مولفهی ژنتیک و محیط میباشد.
گفتیم که مولفه ژنتیک محدوده و مرز نهایی پتانسیل را برای ما مشخص میکند در حالی که محیط تعیین میکند که چقدر از پتانسیل به فعل در بیاید. نمونهای از مدیریت عنصر محیط: نحوه آب و دان دادن کبوتر در شب قبل از مسابقه است. نمونهای از مدیریت عنصر ژنتیک: چی را با چی جفت بیاندازیم و کدام را نگه داریم کدام را رد کنیم.
۲- کبوتری که ما جفت میکنیم باید هموزیگوتی بالا و هتروزیگوتی کم داشته باشد.
توضیح: ما میخواهیم خزانه ژنی کبوترانمان محدود به ژنهای ممتاز باشد و ژنهای بهدردنخور را به تدریج حذف کنیم تا بتوانیم جوجههای یکدست (از نظر ساعت پرواز) به دست آوریم.
۳- کبوتر گرو باید هتروزیگوتی بالا داشته باشد.
تا اثر ناهنجاری ژنتیکی معکوس شود و اثر هتروزیس به حداکثر برسد.
قبلاً گفتیم، اینکه هم باید هتروزیگوتی را در کبوتران گرو زیاد کنیم و هم هموزیگوتی را در کبوتران جفت کرده، یک تناقض است. در این زمینه راهحل عملیای وجود دارد به نام روش پرورش لاین. البته ادعا نمیکنم که این روش تنها روش موفقیتآمیز در ارتقاء حیوانات اهلی است، روشهای دیگر هم وجود دارند. ضمناً این روش ابداعی من نیست بلکه روشی است که در دنیا جواب داده است و از خیلی استراتژیهای دیگر موثرتر بوده. استراتژی پرورش و تلاقی لاین ۷ مرحله دارد که به کمک آن میتوان نسلی از کبوتران عالی را به وجود آورد و در عین حال از اثرات منفی همخونی دوری کرد. این ۷ مرحله به شرح زیر میباشند:
مرحلهی ۱- اول ببینید شما چه کبوتری میخواهید؟ ایدهتان از کبوتری که میخواهید بسازید چیست؟ این خیلی سوال اساسی و مهمی است. آیا کبوتری میخواهید که مایهرو باشد یا در ارتفاع متوسط و پایین بپرد؟ بازی کم داشته باشد یا زیاد یا بدون بازی باشد؟ تیز و فرز باشد یا نرم پر؟ سو، رنگ و خال و فاکتورهای دیگر چقدر برایتان مهماند؟ اینها اهداف شما را مشخص میکنند. با پاسخهای شما به سوالات بالا یک سری معیار برای انتخاب یا حذف کبوتران به وجود میآید که سالهای سال باید به این معیارها وفادار باشید و روی آن متمرکز شوید. یادم باشد بعد از این مقاله در مورد «انتخاب» که خیلی خیلی مسئله مهمی در همخونی است توضیحاتی بدهم. اگر همخونی یکی از ستونهای اصلاحنژاد باشد «انتخاب» ستونی دیگر خواهد بود. متاسفانه در ایران همخون کردن به روش اصولی یا انجام نشده یا اگر هم شده به خاطر تابوی موجود علنی و آشکار نشده. بیشترین اشتباهاتی که در ایران در همخونی اتفاق افتاده:
الف. همخون کردن کبوتران متوسط که اصلاً توصیه نمیشود و حتی بعضی از دوستان که میخواستند دو کبوتر متوسط را با هم به صورت تستی همخون کنند به شدت با ایدهشان مخالفت کردم. همخونی فقط برای کبوتران استثنایی و قهرمان توصیه میشود. چون این کبوتران حامل ژنهای عالی هستند که میتوان آنها را خالصسازی نمود.
ب. «انتخاب» غلط، به این معنی که وقتی جوجه همخون حتی با داشتن والدین بسیار عالی عملکرد خوبی ندارد حتماً باید آن را کنار گذاشت و جوجه کشیدن از آنها غلط میباشد و به نوعی تکثیر ژنهای خراب در گنجه است. گلچین کردن در آمیزش خویشاوندی به مراتب باید سختگیرانهتر از آمیزش غیرخویشاوندی باشد.
پ. نداشتن استراتژی بلندمدت برای به نتیجه رساندن همخونی. بعضیها تصور میکنند که با یکی دو نسل همخونی کبوترانی پشت پاک ایجاد میشود یا همخونی را نوعی شگرد محسوب میکنند.
ت. مدیریت ضعیف گنجه از نظر بهداشتی و درمان بیماریها و تغذیه. در گنجهای که باکتری سالمونلا حضور دارد کبوتران بالغ ظاهرشان سالم است اما ناقل بیماری هستند. در این گنجهها جوجهها ممکن است به سادگی تلف شوند و احتمال دارد آن را به اشتباه به حساب معایب همخونی بگذارند. در صورتی که اشکال از جای دیگری است. یا نمونه دیگر از بین رفتن کبوتران همخون در اثر یک بیماری ساده که درمان سادهای دارد میباشد. اینها ناشی از ضعف شناخت و درمان بیماریها است. وقتی ما مسئولیت نگهداری چند کبوتر را به عهده گرفتیم و به قول معروف به عشق آنها عشقبازی میکنیم موظفیم برای حفظ سلامتی آنها از هیچ تلاشی فروگذار نکنیم و شناخت خود را از بیماریها و راههای درمان آنها افزایش دهیم.
مرحلهی ۲- ملاکهای انتخاب شما حتماً باید بر اساس روشهای قابل اعتماد و مطمئن باشند. اگر میخواهید بفهمید هر سال چقدر پیشرفت کردهاید باید اندازهگیریهایتان دقیق و موثر باشد. به عنوان مثال برای تست جوجههای همخون باید آنها را «همزمان» با جوجههای غیرهمخون بپرانید، یعنی باید همهی آنها را در یک گروه پراند نه در چند گروه جداگانه. همچنین برای تست جوجههای حاصله از روش تلاقی دو لاین، باید آنها را همزمان با جوجههای هر یک از دو لاین پراند تا دقیقاً بفهمیم آیا اثر هتروزیس رخ داده یا افت ناشی از همخونی؟
پس لاینها را هم باید تا زمانی که قابلیت شرکت در مسابقه دارند پراند.
نکته: اگر شما چندین مرحله همخونی را طی کردید و بعد از چند نسل جوجههایی در آوردید که هنوز ساعتهای خیلی خوب میآورند بدانید این جوجهها خیلی کبوتران باارزشی هستند. به نظر من جزو باارزشترین کبوتران هستند حتی از کبوتران هیبرید (تلاقی دو لاین) که بهترین ساعتها را میآورند هم باارزشترند! چرا؟ چون خزانه ژنی آنها محدود شده به ژنهای ممتاز. البته وقتی به این نقطه میرسیم از اینجا به بعد ممکن است دچار عوارض بیشتری ناشی از همخونی بشویم. این مسئله قابل انتظار است. و در واقع اینجا آخر خط همخونی در لاین والد است. دیگر این لاین به قدرت کامل خود رسیده و نیازی نیست بیش از این از همخونی استفاده کنیم. همخونی ابزاری بوده برای ما که به این نقطه برسیم و حالا رسیدهایم. پس دیگر نیازی به ادامهی آن نیست.
خب چگونه باید خزانهی ژنی را محدود کرد به ژنهای ممتاز؟ آیا همخونی اتوماتیکوار این کار را برای ما انجام میدهد؟ خیر. ما باید از ابزار دیگری استفاده کنیم به نام «انتخاب». وقتی شما بین جوجههای همخون بهترین آنها را برای ادامهی مسیر اصلاحنژاد انتخاب میکنید در واقع دارید با اطمینان بالایی خزانهی ژنی را به ژنهای ممتاز تقلیل میدهید. تست جوجههای هر لاین بهترین اطلاعات را در مورد ژنوتیپ والدین به ما میدهد و میفهمیم ارزش ژنوتیپ والدین چقدر است.
مرحلهی ۳- چند لاین ممتاز ایجاد کنید که خزانهی ژنتیکیشان تقریبا محدود به ژنهای عالی شده باشد، به عبارت دیگر در ژنهای مطلوب هموزیگوت باشند. خب حداقل ۲ لاین لازم داریم. البته میتوان از ۴ لاین هم استفاده کرد. اگر تعداد کبوترانتان کم است همان ۲ لاین کافی است اما اگر امکانات نگهداری از تعداد بالای کبوتر دارید بهتر است از ۴ لاین استفاده کنید. در اختیار داشتن ۴ لاین مزیتش چیست؟ مزیتش این است که ما دو بار تلاقی انجام میدهیم تا کبوتران عالی گرو به دست آوریم. مثلاً لاین A و B را داریم. آنها را تلاقی میدهیم و یک نر خوب از آنها میگیریم. لاین C و D را نیز به هم میزنیم و یک مادهی خوب میگیریم. حال نر و ماده را با هم تن میکنیم و کبوتران گرو را تولید میکنیم. این طوری کبوتران مسابقه از هر لاینی یک چهارم دارند. اینجا پدیدهی هتروزیس دوبار اتفاق میافتد یکبار برای نر و ماده والد و یکبار برای کبوتران مسابقه. وقتی نر وماده خودشان قدرت برتری نسبت به لاینهای والدشان دارند و دچار عوارض همخونی نشدهاند جوجههای آنها به حداکثر هتروزیس خواهند رسید.
نکته: لاینها خودشان باید از بالاترین کیفیت ممکنه برخوردار باشند. چگونه بالاترین کیفیت را در لاینها به وجود بیاوریم؟ با دو گام: اول به دست آوردن ژنها و دوم خالص کردن آنها. خالص کردن ژنها ممکن است ۱۰۰% نباشد ولی مرتباً غلظت آن ژنها را بیشتر و بیشتر میکنیم.
نکته دیگر: باید بدانیم که اگر ژنی را در گنجهمان نداریم نمیتوانیم آن را به وجود بیاوریم. آیا میتوان از یک جفت پشتدری دمچتری کبوترانی قهرمان درآورد؟ شاید هم بشود ولی احتمالش بسیار بسیار ضعیف است به گونهای که در عمل احتمالش را صفر در نظر میگیرند. پس همخونی فقط قادر است ژنهای موجود را خالصسازی کند. یک جفت کبوتر متوسط را اگر لاین کنیم و خالصسازی کنیم آنوقت تقریباً همیشه به ما جوجههای متوسط خواهند داد. پس هیچچیز جایگزین کبوتران پایه باکیفیت نخواهد شد.
همیشه لاینتان را مستقیم نگاه دارید. کلمه لاین به معنی خط است. خط خونی باید مستقیم باشد. یعنی اگر لاینتان را با لاین دیگری تلاقی دادید تصور نکنید که جوجههای حاصل هنوز متعلق به لاین اصلی هستند.
مرحلهی ۴- در عین حال که لاین را مستقیم نگاه میدارید تلاقیهایی انجام دهید تا جفتهای دهانجور پیدا کنید. همیشه هر تلاقیای موفقآمیز نمیشود. یعنی امکانش هست که دو تا کبوتر ممتاز از دو لاین خالص را با هم تن کنید اما جوجهی متوسط بدهند. پس نه تنها باید لاینهای باکیفیت داشته باشیم بلکه باید با جفت انداختنهای تستی، جفتهای دهانخورده هم در آنها پیدا کنیم. جوجههای این جفتهای تستی باید پرانده شوند و ارزیابی شوند تا بفهمیم کدام جفتها دهانخورده هستند.
باید بدانیم که قوانین اصلاحنژاد برای پرندگان، نباتات، پستانداران و سایر حیوانات یکسان است. در مورد اصلاح نباتات یک نکتهی آموزشی خیلی خوب در اصلاحنژاد ذرت شیرین (قندی) وجود دارد. میدانید که ذرت از نظر وسعت زیر کشت پس از برنج و گندم سومین فرآورده در جهان است. زمانی که اصلاحنژادگران میخواستند ذرت را اصلاح کنند صدها لاین ذرت را به شدت همخون کردند. بعد آنها را با هم جفت کردند و هزاران آمیخته به وجود آوردند. از بین این هزاران هیبرید تنها چندتای آنها برای اهداف تجاری مناسب بود و الان هم همین ذرتی که در بازارها فروخته میشود ذرت هیبرید اصلاح شده است.
برگردیم به دنیای کبوتر. حالا فرض کنید جفتی دهانشان به هم خورد و جوجههایی بسیار عالی دادند. اشتباهی که خیلیها در این مرحله مرتکب میشوند این است که این جوجهها را با لاین پدر یا مادرشان (یا هر دو) جفت میکنند. این برگردان کار اشتباهی است. پس چه کار باید کرد؟ یک پیشنهاد خوب این است که به سراغ پدر و مادر دهانخورده بروید و هر کدام از آنها را به صورت همخونی ردیفی (Linebreed) در یک خط پرورش دهید. هدف از این کار این است که از هر کدام از این نر و ماده یک زیرخانواده درست کنیم که تا حد امکان ژنوتیپشان شبیه به نر و ماده اصلی باشند. حالا به جای اینکه یک نر و مادهی دهانجور داشته باشیم دو لاین دهانجور داریم و میتوانیم آنها را با هم تلاقی بدهیم و تعداد زیادی جوجه بگیریم شبیه به جوجههای عالیای که حاصل دهانخوردن نر و ماده اصلی بودند. این کار را میتوان تا بینهایت ادامه داد و انتها ندارد. امروزه حتی موفقترین اصلاحنژادگران کبوتر هم دائماً آزمایشات جدید در مورد لاینهای جدید و تلاقیها انجام میدهند و تجربیات جدید کسب میکنند.
نکته: هیچوقت لاینهای آزمایشی را با لاینهای اصلی مخلوط نکنید مگر در حالت تلاقی کنترل شده. این لاینهای آزمایشی ممکن است با وجود سرمایهگذاری انجام شده (زمان و هزینه) نتایج دلچسبی نداشته باشند که در این صورت کل لاین باید کنار گذاشته شود.
مرحلهی ۵- هیبریدها را بپرانید. قبلاً گفتیم که وقتی یک لاینی را پرورش میدهید برای پیشرفت کردن باید جوجههای این لاین را همزمان پرانده و مقایسه کنید. اما وقتی به تلاقی لاینها میرسیم باید هیبریدها (آمیختهها) را در شرایط گرو قرار دهیم تا محک بخورند و ارزش ژنتیکی والدین آنها معلوم شود. حالا اگر واقعاً هیبریدهای شما عالی (قهرمان) بودند آنها را با لاین والدینشان تن نکنید. حتیالمقدور یا آنها را با لاینی غیرمرتبط تن کنید تا باز هم کبوتر گرو به دست آورید یا اینکه همخونی ردیفی (Line-breed) شدیدی حول همین کبوتر قهرمان انجام دهید و لاین دیگری از او بسازید. البته آمادگی شکست را هم داشته باشید. نسلهای زیادی طول میکشد تا یک لاین واقعی به وجود بیاورید که جوجههای یکدست تولید کند.
مرحلهی ۶- ساعت پرواز کبوترانتان و رکوردهایشان را ثبت و نگاهداری کنید و آن را به صورت جامع داشته باشید. لیست رکوردهای خود را از دست ندهید و طی سالها آنها را حفظ کنید. اگر شما اصلاحنژاد را از امروز شروع کنید و ۲۰ سال دیگر سراغ شما بیاییم ببینیم شما چند لاین (یا خانواده) از کبوتران بسیار باکیفیت دارید و رکوردهای این ۲۰ سال را هم دارید آن وقت به شما تبریک میگویم چون راه صحیحی را رفتهاید و به مرحله بعد صعود کردهاید. البته از کامپیوتر حتماً کمک بگیرید به خصوص برای تجزیه و تحلیلهایتان.
مرحلهی ۷- در صورت نیاز با کبوتران بیگانه (غیرخویشاوند) تلاقیهایی کنترل شده انجام دهید. خب چرا این کار ممکن است لازم شود؟ مگر مراحل ۱ تا ۶ چیزی کم و کسر دارند؟ ببینید وقتی ما خزانهی ژنی را روی ژنهای ممتاز متمرکز کردیم تغییرپذیری کاهش مییابد و به جایی میرسیم که مثلاً از ۱۰ تا جوجه ۹ تای آنها مثل هم و باکیفیت متولد میشوند. این ۹ جوجه ترکیب ژنی نزدیک به هم دارند. خب خیلی خوب است و به نتایج خوب رسیدهایم اما پیشرفت بیشتر از این حد غیرممکن میشود. اگر بخواهیم باز هم پیشرفت کنیم از جفت انداختنهای کنترل شده با کبوتران غیرهمخون استفاده میکنیم. یعنی یک کبوتر جدید به لاینمان معرفی میکنیم. خب با اینکار معلوم است که ناگهان خزانهی ژنی که خالص و محدود کرده بودیم دستخوش تغییرات میشود و فنوتیپهای جدیدی تولید میشوند. پس ما یکنواختی و قابلیت پیشبینی جوجهکشیمان را از دست میدهیم. اما گاهی این کار محاسنی دارد. مثلاً از بین جوجه حاصله یکیشان بسیار عالی میشود. اینجا دیگر آمیزش غیرخویشاوندی را متوقف کرده و همخونی را حول آن جوجه عالی ادامه میدهیم تا ژنهای مطلوبش را حفظ و خالصسازی کرده در عین حال ژنهای نامطلوبی که با خود از بیرون لاین آورده را حذف کنیم.
نکته: تا زمانی که ثابت نشده نتایج آمیزش غیرخویشاوندی رضایتبخش است خزانهی ژنی لاین خود را باید حفظ کنید. معمولاً این مرحله ۷ به ندرت اتفاق میافتد.
دیدگاه تازهای بگذارید!