به قلم: حمید ضیا.
همخونی موافقان و مخالفان خودش را دارد و هر کدام استدلالهایی ارائه مینمایند و سعی در اثبات نظر خود دارند. بیایید نگاهی بیاندازیم به مهمترین دلایلی که مخالفان همخونی بیان میکنند و آنها را بررسی کنیم. این شبهات به شرح زیرند:
۱- همخونی باعث ایجاد ناهنجاریهای ژنتیکی میشود.
توضیح: ناهنجاری ژنتیکی هم در آمیزش خویشاوندی (همخونی خودمان) وجود دارد هم در آمیزش غیرخویشاوندی. در آمیزش غیرخویشاوندی فراوانیاش حدوداً دو تا دوونیم درصد است. در همخونی این رقم به حدود ۵ درصد میرسد، یعنی احتمال بروز ناهنجاری ژنتیکی در همخونی دو تا دوونیم برابر بیشتر میشود. با این حال درصد این پیشامد بسیار کوچک است و آن هم به دلیل بروز ژنهای زیانآور مغلوب به صورت هموزیگوت است. خب این مسئله ضعفهای ژنتیکی کبوترمان را نشان میدهد و جوجههای معیوب مسلماً جزو حذفیها قرار میگیرند. جوجههای سالم هم به خاطر عملکرد ضعیفشان حذف میشوند. اصلاً در همخونی شما باید در هر زمانی آماده برخورد با جوجههای مشکلدار باشید و آنها را از گردانهی تکثیر خارج کنید. چرا میگویند همخونی سالیان دراز به طول میانجامد؟ با یکی دو نسل که شما نمیتوانید خالصسازی به وجود بیاورید. صبر و حوصله میخواهد و یک برنامهی بلندمدت. اصطلاحی هست به نام «استراتژی اصلاح نژاد». استراتژی یعنی طرح و برنامهی بلندمدت برای رسیدن به هدفی خاص. نگفتند تکنیک اصلاحنژاد. نگفتند تاکتیک اصلاحنژاد. شگرد نیست، یک برنامهی بلندمدت و هدفدار است. ضمناً عمل گلچین کردن در همخونی به شدت سختگیرانه اعمال میشود و شما با چندین بار جوجهکشی شاید یک جوجهی دلخواه بدست آورید آن هم نه به خاطر ضعف شیوهی همخونی بلکه به خاطر احتمالات است. وقتی شما مثلاً ۲۵% شانس موفقیت دارید یعنی در محتملترین حالت از هر ۴ جوجه یکیشان مطلوب خواهد بود. حالا شاید این یک جوجه همان اول به دست آید (مثلاً در ۲ ماه) شاید هم ده تا جوجه بگیرید تا به آن جوجه برسید (یعنی در ۲ سال). قرار نیست همهی جوجههای همخون خوب از آب در بیایند. کسی هم منکر این مسئله نیست.
۲- جوجههای همخون اکثراً به سن بلوغ نمیرسند و از بین میروند.
گفتیم که همخونی باعث بروز ژنهای مغلوب (مطلوب یا نامطلوب) در فنوتیپ (خصوصیات قابل مشاهده) کبوتر میشود. افزایش میزان مرگومیر جنینی و تلفات در مراحل اولیهی زندگی که در اثر همخونی دیده میشود بیان کنندهی هموزیگوت شدن ژنهای مغلوب در اثر همخونی میباشد. این موضوع سالهاست که مقبولیت همگانی یافته است.
یکی از دوستان میگفت من همخونی را تجربه کردم و مشاهده کردم که اکثر جوجههایم به سن بلوغ نرسیدند و تلف شدند به خصوص در جوجگی. خب این به دلیل وجود ژنهای کشنده به صورت مغلوب در کبوتران اولیه است. اگر میخواهید از همخونی سریعتر نتیجه بگیرید باید از کبوتران استثنایی و آس (تک و بینظیر) استفاده کنید نه هر کبوتری که صرفاً پرش بالا داشته باشد. این کبوتران استثنایی ترکیب ژنی خوبی دارند و سریعتر شما را به مقصود میرسانند. به این کبوتران اصطلاح «سوپرکبوتر» دادهاند. البته این تقصیر شما نیست که این اتفاقها برایتان میافتد چون در ایران چیزی به نام شجرهنامهی کبوتر وجود ندارد. در استراتژی اصلاحنژاد یک سری مسائل باید رعایت شود. یکی از آنها «ثبت انساب (Breeding Registry)» است. یعنی برای اصلاحنژاد باید از کبوترهایی استفاده کنید که شجرهنامه داشته باشند. اجداد کبوتران بهطور کامل و در جزئیات باید شناخته شده باشند و این منحصراً شرط اساسى رسیدن به هدف موعود است. هر پرنده اصلاحنژادى با یک شمارهی دائمى شناسائى میشود و بایستى وارد دفتر ثبت انساب یا کامپیوترتان شود.
هویت حیوان بایستى ثبت شده و عملکرد آن مورد پایش قرار گیرد تا بتوان کارائى حیوان را از نقطه نظرات مختلف افزایش داد و در عین حال، تنوع ژنتیکى هم حفظ گردد. تلاقى همخون حیوانات بدون اطلاع از شجرهنامه و انساب، یک بازى کورکورانه و بیهوده بوده و سزاوار نیست که اصلاحنژاد نامیده شود و ممکن است باعث اثرات سوء ناشى از همخونى شده و نتایج مهلکى در پرورش جوجهها داشته باشد.
پیشکسوتان قدیمی که سالهای سال یک نژاد را پرورش میدادند گاهی میآمدند کبوتری از نسل فلان پیشکسوت را با کبوتران شناخته شدهی خودشان تن میکردند و میشدند سرسلسلهی نسلی جدید و برتر. پس اطلاع از دودمان کبوتر خیلی به ما کمک میکند که بفهمیم به چه جهتی حرکت کنیم.
یک مثال دیگر: شخصی را در اصفهان میشناسم که سالهاست کبوترانش از صبح تا غروب میپرند ولی ذات کبوترانش ضعیف است و به راحتی هرز مینشینند. وی برای اصلاحنژاد کبوترش با شناخت کاملی که از نسل کبوترانش و نقاط ضعف و قوت آنها دارد باید خونی جدید را وارد کبوترانش کند. یعنی با هدف حذف یک صفت بد (ذات ضعیف) میتواند کبوترانش را با کبوترانی که آن صفت در آنها نقطه قوت است (کبوتر خوشذات) ترکیب کند و چندین جوجه بکشد تا از بین جوجههای حاصله جوجهای با ترکیب ژنی مطلوب پیدا شود. بعد برای تثبیت آن ترکیب ژنی از همخونی استفاده کند و آن کبوتر را با جوجه و نوه و نتیجهاش جفت کند (جفت انداختن ردیفی) تا به نسلی برتر از کبوتران اولیه دست پیدا کند. روشهای دیگری هم وجود دارند که در ادامه توضیح خواهم داد.
۳- عملیات همخونی که برخی مخالفان انجام دادهاند چه نام دارد و آیا صحیح است؟
عبارتی هست به نام «پرورش لاین» و «تلاقی دو لاین». در این روش دو لاین کبوتر که به روش همخونی خالص شدهاند را با هم تن میکنند و نسلی به وجود میآید که همخون نیستند و «سوپر کبوتران» زیادی در این نسل پدید میآیند (پدیده هتروزیس). این همان کاری است که آنها انجام دادهاند. البته آنها خالص سازی را کامل انجام ندادهاند و برای یک نسل جلو رفتهاند. پرورش لاین شکلی از پرورش خویشاوندی است که در آن سعی میشود توارث یک جد یا یک لاین از اجداد در افراد لاین متمرکز شود. مثال: چنانچه دارای نر بسیار ارزشمندی باشید میتوانید از طریق آمیزش غیرخویشاوندی آن نر را در بهبود گله مشارکت دهید و جوجههای آن و احتمالاً در نسل بعد هم ارتقاء وجود خواهد داشت، اما به دلیل پراکنده شدن خصوصیات در هر نسل، طی نسلهای بعدی مشارکت تا حدودی از هم پاشیده و تقلیل مییابد و هیچیک از فرزندان مشابه آن نر نخواهند بود. بنابراین با بهرهگیری از یک سیستم خویشآمیزی خاص میتوان تفرق صفات یک حیوان نر بسیار عالی را تا حدودی خنثی نمود و رابطه خویشاوندی فرزندان نسل بعد را با همان حیوان نر در سطح قابل قبولی حفظ کرد. این سیستم آمیزشی خاص به پرورش لاین مشهور است. پرورش لاین شکل ویژهای از همخونی است اما در پرورش لاین، خویشاوندی افراد نسبت به یک جد بخصوص حفظ میشود. همخونی بر خلاف پرورش لاین سیستم آمیزشی است که در آن والدین خویشاوند را تن میکنند بدون اینکه تلاش ویژهای برای افزایش خویشاوندی جوجهها (و نتاج بعدی) نسبت به یکی از اجداد بخصوص در شجره صورت گیرد. پرورش لاین، جفت ژنهای هتروزیگوت یک جد را در نتاج (جوجههای) همخونش هموزیگوتتر میکند. به علاوه پرورش لاین این احتمال را که نتاج هم لاین دارای ژنهای مشابه با جدی باشند که پرورش لاین در جهت آن اعمال میگردد افزایش میدهد. اگر این جد دارای ژنهای مطلوب زیادی باشد به احتمال زیاد نتاجش نیز مشابه این ژنهای مطلوب را خواهند داشت.
اغلب اصلاحگرها پرورش لاین را نسبت به پرورش خویشاوندی ترجیح میدهند چرا که پرورش لاین به شدت پرورش خویشاوندی نیست. وقتی سیستم پرورش لاین بکار میرود توارث حقیقی افراد برجسته در شجره متراکم میشود. به طور کلی وقتی پرورش لاین اعمال میشود پدری با دخترهای خودش جفت نمیشود ولی آمیزش برادران و خواهران ناتنی در میان نتاج این پدر صورت میگیرد. شاید این بدان دلیل است که اصلاحگر میخواهد از همخونی شدید اجتناب کرده یا اینکه هنوز توان برتر جد مورد نظر را تشخیص نداده است. این سیستم پرورش موجب تثبیت برخی خصوصیات و مانع از توزیع نا مطلوب ژنها در کل جامعه میشود.
۴- کبوتران همخون مقاومت کمتری نسبت به بیماریها دارند و با یک بیماری ساده تلفات بالا میدهند.
توضیح: زمانی گالیله کشف کرد که زمین به دور خورشید میچرخد. وقتی آن را بیان کرد محکومش کردند که تو به کتاب مقدس توهین کردی. آنها معتقد بودند زمین مرکز جهان است و خورشید به دور زمین میچرخد. خب بندگان خدا چیزی را که میدیدند گردش خورشید از شرق به غرب بود و این نتیجه را گرفته بودند. مورد ما هم همینطور است.
درست است که این احتمال وجود دارد که یک بیماری به سرعت در کبوتران همخون رشد کند اما دلیلش چیز دیگری است. بگذارید با یک مثال ساده توضیح دهم. ببینید طبیعت برای بقای یک نژاد از پراکندگی ژنی استفاده میکند. فرض کنید شما برای از بین بردن سوسکهای خانهتان از حشرهکش X استفاده میکنید. ۹۵% سوسکها میمیرند اما ۵% آنها به خاطر ژنتیک متفاوت و مقاومت طبیعی که دارند زنده میمانند و تکثیر میشوند. اگر چندبار حشرهکش X را استفاده کنید حالا دیگر نسلی مقاوم به آن ایجاد میشود که دیگر حشره کش X روی آنها اثری ندارد و باید به سراغ حشرهکش Y رفت. اگر این حشرهکش هم زیاد استفاده شود نسلی از سوسکهای مقاوم به حشرهکش X و Y پدید میآیند. خب اگر خزانهی ژنتیکی سوسکها شبیه به هم بود با اولین حشرهکشی همهشان از بین میرفتند و نسلشان برداشته میشد.
کبوتران همخون دارای خزانهی ژنی مشابهی هستند. پس اگر والدین آنها در برابر یک بیماری خاص مقاومتشان کم باشد همهشان به طور مشابهی در خطر قرار میگیرند. چرا؟ چون تنوع ژنتیکی کمی دارند. ولی این دلیل بر رد همخونی نیست. ببینید الان ما مرغ بومی داریم و مرغ صنعتی هم داریم. مرغهای صنعتی همه ژنتیک نزدیک به هم دارند و ممکن است با وجود رسیدگی و استفاده از واکسنها و داروهای مختلف، با یک بیماری مرغهای بسیاری تلف شوند اما مرغهای بومی با وجود پرسه زدن در محیطهای بسیار آلوده، سیستم ایمنی بسیار بالایی دارند. الان بحث هایی در محققان اصلاحنژاد مرغ هست که میخواهند مرغهای صنعتی را با بومیها تلاقی دهند و برای افزایش توان سیستم ایمنی مرغهای پربازده صنعتی از آن استفاده کنند. این نکته را هم باید اشاره کرد که به خاطر مزایایی که مرغ صنعتی دارد (مثلاً قابلیت تخمگذاری بالا یا رسیدن به وزن یک و نیم کیلو در عرض فقط ۳۰ روز) نمیتوان از آنها دست برداشت و به جایشان مرغهای بومی را صرفاً به خاطر تلفات کمتر به مرغداریهای صنعتی برد. با چند برابر شدن جمعیت جهان در قرن بیستم و محدود بودن منابع و امکانات مجبوریم از نژادهای اصلاحشده و پربازدهتر استفاده کنیم.
یک نکتهی دیگر این است که صدها سال است کبوتران همخون در اروپا پرورش داده میشوند اگر اینها کبوترانی ضعیف در برابر بیماری باشند نباید تا به حال نسلشان باقی میماند. نکته اینجاست که کبوتردار باید قبل از اقدام به مبحث اصلاحنژاد که بحثی سنگین و حرفهای است از اصول اولیه نگهداری و پرورش کبوتر آگاهی کامل داشته باشد و دانش خوبی از بیماریها و درمان آنها داشته باشد. ایراد از همخونی نیست. حتی شما ممکن است در همخونی هدفتان صرفاً بالا بردن مقاومت و ایمنی کبوتر باشد.
۵- آیا همخونی در انسانها آنقدر نتایج بد داشته که به کل باید آن را مردود دانست؟
در پایان باید عرض کنم در انسانها هم همخونی انجام شده و میشود. بالاترین نرخ ازدواج فامیلی در ایران است و شاید خود شما هم محصول همخونی دور باشید. درست است که ازدواجهای فامیلی احتمال بروز بعضی بیماریهای ژنتیکی را افزایش اندکی میدهد اما نتایج خیلی خوب هم همیشه وجود داشته است.
پس بیایید نادانسته و بی جهت دست به رد همخونی نزنیم. اصلاح نژاد بدون همخونی اصلا معنا نمیدهد و مثل شیر بی دم و یال و کوپال است. شما ابتدا یک کتاب از ژنتیک و اصلاح نژاد دام بخوانید بعد با اطلاعات کافی بیایید بگویید به این دلیل همخونی بد است و جواب نمیدهد ولی نه صرفا بر مبنای چند تجربه ناموفق که ناقص اجرا شده اند. چرا ما میخواهیم چرخ را از نو اختراع کنیم؟ چرا میخواهیم خودمان تمام قوانین همخونی را کشف کنیم؟ در کتابها و مقالات اصلاح نژاد، بسیار موارد مفیدی هست که نیاز ما را به امتحان دوباره از بین میبرد.
در ضمت یک نکته هم به کسانی که همخون جفت انداختهاند بگویم. امروزه یک شخص علمی و متخصص در زمینهی اصلاحنژاد فکر میکند که خیلی چیزها را نمیداند و باید تلاش کند یاد بگیرد و در این مورد سخنی داریم که میگوید:
“A little knowledge is a dangerous thing”
اطلاعات کم گاهی میتوانند واقعاً برایتان گران تمام شوند چرا که با اعتماد به نفس شروع به اقدام درباره موضوعی یا ادعایی میکنید اما غافل از اینکه کسانی در این میان هستند که صد برابر شما در این باره میدانند اما هیچوقت چنین ادعایی نمیکنند چون آنها میدانند که خیلی چیزها را نمیدانند و به عبارتی احساس جهالت میکنند. نویسندهای میگفت «علم در من احساس حماقت ایجاد کرد». در عین حال که احساس حماقت داریم تلاش میکنیم که خودمان را به سمت ناشناختهها بکشانیم. ضمناً تحقیق علمی چیزی است که ما نمیدانیم نتیجه چه میشود. آن کسی که دنبال مقالات ضدهمخونی میگردد برای توجیه عقایدی است که از قبل دارد و نتیجه را از قبل تعیین کرده. این کار ایشان تحقیق علمی نیست بلکه وقت تلف کردن است.
و مهمترین پرسش در مورد همخونی:
۶- همخونی باعث ارتقای ساعت پرواز نمیشود حتی یک ساعت.
بله درست است. همخونی به طور مستقیم باعث ارتقای ساعت پرواز نمیشود اما با استفاده از همخونی (صحیحتر بگویم با استفاده از اصلاحنژاد) میتوان ساعات بالاتری در مسابقات بدست آورد! چگونه؟ آیا این تناقض نیست؟
خیر توضیح خواهم داد. ببینید وقتی سراغ کبوتران برنده در مسابقات (یا کبوتران استثنایی ته لیست خودمان) میرویم میبینیم که:
الف. اینها زادهی همخونی نیستند. ب. معمولاً پدر و مادرشان هم سوپرکبوتر نیستند. ج. حتی گاهی پدر و مادرشان کبوتران متوسطی بودهاند. خب می آییم و از این کبوتر قهرمان جوجه میگیریم. انتظار داریم با آن همه نتایج خوب که کسب کرده حتماً جوجهی عالی به ما بدهد. اما مشاهده میکنیم که جوجهها آن چیزی نمیشوند که انتظار داشتیم و قهرمان نمیشوند (یعنی همان جمله ب دوباره اتفاق میافتد). پس نمیتوانیم کیفیت این کبوترها را حفظ کنیم. دلیل چیست؟ دلیل این است که ژنهای پرش این کبوتران خالص نیستند و هتروزیگوتی دارد و ممکن است جوجههایش یک در میان خوب و متوسط در بیایند. روش سنتی در اینجا راه چارهای نخواهد داشت و متوقف میشود. هر چقدر هم جفت خوبی را با آن سوپرکبوتر تن کنید (مطابق روش بهترین به بهترین یا best to best که در ایران رایج است) غالباً جوجههایش افت کیفیت خواهند داشت. راه حل چیست؟ همخونی. همخونی (به خصوص روش پرورش لاین) میتواند ژنهای مفید این کبوتر را در برخی جوجههایش هموزیگوتتر و خالصتر کند. روش جفت انداختن خطی هم امکانپذیر است و ترکیب ژنتیکی جوجهها را مرتباً به کبوتر اصلی شبیه و شبیهتر میکنیم. تفاوت این دو روش آن است که جفت انداختن ردیفی همخونیهایش شدیدتر و پرورش لاین همخونیهایش ملایمتر است. حال میتوان با به وجود آوردن دو لاین همخون (که همگی خالص شدهاند و ژنهای معیوبشان حذف شده) میتوانیم برای تولید کبوتر مسابقهای عالی (ته لیستی) این دو لاین را با هم تلاقی بدهیم. نتیجه کبوترانی میشوند که چون پدر و مادرشان ژنهای خالصی داشتهاند و با آمیزش غیرخویشاوندی و غیرهمخون تن کردهایم انتظار داریم سوپرکبوترها از دل اینها بیرون بیایند و قطعاً این اتفاق خواهد افتاد. پس ما موفق به تثبیت ژن پرش بالا (مثلاً ۱۴ ساعت) شدهایم.
خلاصه آنکه همخونی در بهترین حالت سعی دارد جلوی افت ساعت را در جوجههای یک سوپرکبوتر بگیرد نه اینکه در این جوجهها ساعتی بر ساعت کبوتر قهرمان بیفزاید. شما وقتی ژن ۱۴ ساعت پرش را تثبیت کردید و آن را تکثیر کردید میتوانید در مسابقات با همین کبوتران مجموع ساعات بالاتر کسب کنید و برنده شوید. و آنوقت در دنیا نمیآیند بگویند کبوتر بلندپرواز ایرانی بین ۸ تا ۱۲ ساعت میپرد و خواهند گفت بین ۱۲ تا ۱۵ ساعت (یا بیشتر) میپرد و این رویاپردازی نیست بلکه یک واقعیت است و امکانپذیر است و افتخاری خواهد بود برای جامعهی کبوتردار ایرانی که قرنهاست سختیهای بسیاری کشیده و عمر و مال و زندگیشان را بذل این رشته نمودهاند. همهی ما کبوتران بسیار استثنایی در ایران دیدهایم یا از منابع موثق شنیدهایم ولی چه بر سر این ژنهای عالی پرش آمده؟ این کبوتران مثل ستارگانی هستند که یکبار میدرخشند و بعد به تدریج خاموش میشوند و کسی نمیآید آنها را تثبیت و اصلاحنژاد کند. فکر میکنید که کبوتر ایرانیای وجود ندارد که به پای تیپلر برسد؟ خیر وجود دارد و خیلی هم سرتر از تیپلر است ولی گوهرشناس قابلی میخواهد که این گوهرها را از درون سنگها بیرون آورده و آن را با فنون مناسب صیقل و تراش دهد تا زیباییاش چند برابر شود و گوهرهای دیگری از این گوهر اولیه بدست آورد.
سخن آخر: سعی کنید اطلاعات خود را از همخونی افزایش دهید و با علم کافی نسبت به اصلاحنژاد و با مهارت کافی در مدیریت گنجه و با داشتن کبوتران اولیهی خوب دست به این اقدام بزنید تا نتایجی رضایتبخش بگیرید.
سلام حمید اقا از اطلاعات خوبت ممنونم شما از کدام نوع همخونی استفاده کردی که بهتر جواب داده
درود پدر به دختر سپس پسر به مادر سپس دختر به پدر سپس پسر به مادر